نقشه و نصب کلید بالابر ساختمان

در بالابر های ساختمانی  حمل مصالح ، جهت کنترل حرکت الکتروموتور  در سه وضعیت حرکت رو به بالا ، توقف و حرکت رو به پایین از کلیداهرمی استفاده می کنیم . قبل از اینکه روش سیم کشی کلید را توضیح دهیم  به صورت مختصر با  ساختار موتور تکفاز و عامل تغییر جهت در آن آشنا می شویم. بعد از معرفی مختصر ساختار کلید سپس دو نمونه سیم بندی کلید بالابر ساختمانی تکفاز و یک نمونه سیم بندی الکتروموتور 3 فاز در بالابر ساختمانی  را بررسی می کنیم.

تغییر جهت گردش شفت در الکتروموتور

موتور های تکفاز به موتوری گفته می شود که جهت راه اندازی نیاز به جریان متناوب  دارد. ساختمان داخلی این موتورها از یک روتور و یک استاتور تشکیل شده است. استاتور و روتور در الکتروموتور های سه فاز و تکفاز کاملا مشابه یکدیگر است. تنها تفاوت ظاهری آن اینست که در استاتور الکتروموتور تکفاز دو سیم پیچ به کار رفته است. “سیم پیچ اصلی ” و “سیم پیچ راه انداز یا کمکی”.

به دلیل دسترسی بیشتر برق تک فاز، الکتروموتورهای به کار رفته در بالابر ساختمانی اغلب تکفاز هستند. بیشترین سهم تولید بالابر ساختمانی در مجموعه تولیدی سهند ابزار هم به بالابر ساختمانی تک فاز اختصاص دارد. ولی در وزن های بالاتر ، الکتروموتور سه فاز که قدرت بیشتری دارد به کار می رود.تنها مشکل موتور های تک فاز نداشتن گشتاور راه انداز و حرکتی کافی است.
برای رفع این مشکل در  بالابر های تک فاز  از الکتروموتور تک فاز دو خازنی بهره می برند. یکی  از خازن ها  که از نوع الکترولیتی است به همراه کلید گریز از مرکز با سیم پیچ کمکی سری می شود. این سیم پیچ پس از رسیدن روتور به 75% دور نامی خود توسط کلید گریز از مرکز از مدار خارج می شود و خازن دوم که از نوع روغنی است و با خازن راه انداز موازی شده در مدار باقی می ماند.

در موتور های تک فاز باید جهت جریان در یکی از سیم پیچ های اصلی یا راه انداز تغییر کند تا جهت حرکت موتور عوض شود. اگر جهت جریان در هر دو سیم پیچ را همزمان عوض کنیم جهت گردش موتور تغییر نخواهد کرد.در الکتروموتور سه فاز هم تنها کافی است جای دو تا از ورودی های برقی از 3 تا ورودی با هم عوض شود  تا جهت گردش موتور تغییر کند.

---

---

بر اساس همین توضیحات در این  مقاله دو روش برای نقشه کلید بالابر ساختمانی ارائه می شود .سیم کشی کلید بالابر تک فاز و یک روش برای کلید بالابر سه فاز اراد شده است. روش اول نصب کلید تک فاز  که در این راهنما آورده ایم دو سر سیم پیچ اصلی را عوض می کند و روش بسیار ساده و کاربردی است و روش دوم منجر به عوض شدن  جهت جریان در سیم پیچ راه انداز می شود. 

ویدیو آموزش نصب کلید بالابر ساختمانی

پایه های کلید بالابر ساختمانی تک فاز 
 

اگر قاب کلید بالابر را باز کنید در داخل آن 8 ترمینال وجود دارد. اگر اهرم کلید در دست راست قرار بگیرد، ترمینال ها را از شماره 1 تا 8 ازراست به چپ شماره گذاری می کنیم.  با توجه به حالت قرار گرفتن اهرم ارتباط ترمینال ها تغییر می کند.

در نصب کلید بالابر تک فاز، اگر دقت کنید متوجه می شوید از قسمت زیر کلید ترمینال شماره 8 به 1و ترمینال شماره 7 به 2 اتصال کوتاه شده است و این ترمینال ها در هر وضعیت کلید به هم راه دارد سیم های زرد و قرمز در این عکس مشخص است. وضعیت ما بقی کلید ها  با توجه به وضعیت اهرم  به این ترتیب خواهد بود:

وضعیت ترمینال ها در اهرم کلید وسط یا توقف 

هیچ یک از ترمینال ها با هم در ارتباط نیستند.(به جز 8 به 1 و 7 به 2 که گفتیم اتصال کوتاه شده اند)

وضعیت ترمینال ها در اهرم کلید رو به بالا یا حرکت 

6———–>3

5———–>2

4———–>1

وضعیت ترمینال ها در اهرم کلید رو به پایین یا حرکت برگشت

6———–>3

5———–>8

4———–>7

برای اطمینان از سالم بودن کلید بهتر است از ارتباط پایه ها در وضعیت های مختلف تست اتصال کوتاه (بیزر گرفته  شود.

---

سیم بندی کلید بالابر در الکتروموتور تکفاز

در نقشه کلید بالابر تک فاز، از الکتروموتور تکفاز یک کابل 2.5*4 (چهار رشته سیم 2.5) خارج شده است که دو سیم آن مربوط به سیم پیچ اصلی و دو سر آن مربوط به سیم پیچ کمکی است. برای بررسی قیمت کلید بالابر پویان در کنار مشخصات فنی، توجه به نوع سیم‌بندی و سازگاری کلید با الکتروموتور نیز اهمیت دارد. با تست بوق و یا بیزر در مولتی متر، دو سری را که به هم راه دارد به عنوان دو سر سیم پیچ اصلی با علامت U1 و U2 در نظر بگیرید و دو سر سیم پیچ کمکی را که به هم راه ندارد با Z1 و Z2.

از برق شهر یک کابل 2 رشته ای  داریم که یک سر آن را فاز و سر دیگر آن را نول  می گیریم.

روش اول:

یاد گیری این روش بسیار سریع است و با تعویض جهت جریان در دو سر سیم پیچ اصلی  با عث تغییر جهت الکتروموتور می شود.
ابتدا پایه 6 و 4 را به یک تکه سیم اتصال کوتاه می کنیم که در تصویر با سیم به رنگ آبی  متصل شده اند.

حالا کابل 4 رشته ای که از سر الکتروموتور بیرون آمده و به روش گفته شده دو به دو سیم پیچ اصلی و کمکی بودنشان را مشخص کردیم بر میداریم.
مطابق با تصویر اول سر های سیم پیچ اصلی یعنی U1 , U2 را به پایه های 7 و 8 متصل می کنیم .
 

بعد از آن نوبت به سر سیم های Z1 , Z2 می شود . که آنها را در کنار هم و به پایه های شماره 4 و شماره 5 متصل می کنیم .
در این مرحله سیم هایی که از الکتروموتور وارد کلید می شوند همگی متصل شده اند.

فقط اتصال نول و فاز به کلید باقی ماند. فاز را به پایه 3 و نول را هم به پایه 5 متصل می کنیم . و کار تمام است. 

به طور خلاصه ترتیب اتصال پایه ها به این صورت است: 

u1———–> پایه 7

u2———–> پایه 8

z1———–> پایه 4

z2———–> پایه 5

فاز ———–> پایه 3
نول  ———->پایه 5

در این روش در حالت اهرم رو به بالا وضعیت برق در سر سیم پیچ اصلی و کمکی موتور به صورت زیر خواهد بود:

u1  نول

u2 فاز

z1 فاز

z2 نول

در وضعیت اهرم رو به پایین :

u1  فاز 

u2 نول

z1 فاز

z2 نول

 در نتیجه با این روش سریع و کاربردی جهت جریان فقط در سیم پیچ اصلی در وضعیت های مختلف کلید تغییر کرد.

اگر جهت چرخش شفت با وضعیت کلید هماهنگ نبود می توانید یکی از دو سر سیم ها ی فاز و نول را جابجا کنید و یا جای U1 , U2  را با هم عوض کنید.

---

روش دوم:

در این روش سیم بندی کمی پیچیده تر می شود ولی اساس کار تفاوتی ندارد و نهایتا چرخش الکتروموتور بر اساس تغییر جهت جریان در سیم پیچ کمکی تغییر می کند.
در این روش ابتدا پایه 5 و 6 را با هم اتصال کوتاه می کنیم.
سپس سر سیم ها به اینصورت می بندیم:

فاز   ———-> پایه 5

نول———-> پایه 4

u1  ———-> پایه 3

u2 ———->  پایه 4

z1———–> پایه 8

z2———–> پایه 7

مطلبق روش اول می توانید مسیر ها را دنبال کنید و  بینید که در حالت اهرم رو به پایین ، فاز و نول در دو سر سیم پیچ کمکی  نسبت به حالت اهرم رو به بالا تغییر می کند.

دقت کنید در الکتروموتور های دو خازنی که داری کلید گریز از مرکز و یا تابع دور می باشند تغییر جهت نباید سریع باشد زیرا کلید تابع دور در حالت کار عادی موتور به لحاظ مکانیکی تغییر وضعیت داده و سیم پیچ کمکی و راه انداز را از مدار خارج کرده است . در زمان تغییر وضعیت وقتی که دور محور موتور به کمتر از یک سوم دور نامی موتور کاهش پیدا کرده و کلید تابع دور به حالت اولیه برگشت می توانید مجدد موتور را در خلاف جهت راه اندازی کنید.

---

سیم بندی کلید در الکتروموتور سه فاز 

سیم بندی الکتروموتور سه فاز بی نهایت آسان است. از الکتروموتور 3 عدد سیم خارج شده است که هر یک را با نام های u1 و u2 وu3  نام گذاری می کنیم. سر های برق سه فاز را هم با نام R ، S و T نام گذاری می کنیم.

هر یک از سر های الکتروموتور را به یکی از پایه های 4 ، 5 و 6 کلیدو سر سیم  های برق را به پایه های 1 , 2 و 3  وصل می کنیم.

R———>  پایه 1

S———>  پایه 2

T———>  پایه 3

u1——–>  پایه 4

u2 ——–> پایه 5

u3——–> پایه 6

با توجه به ارتباط پایه 7 به 2 و 8 به 1 در این حال اگر  کلید غلطکی تغییر وضعیت دهد S , T دو سر u2 و u3 جابه جا می شوند و جهت گردش موتور تغییر می کند. اگر جهت حرکت مطابق با آنچه در نظر داشتید نبود فقط سر دو تا از سیم های برق ورودی  را با هم جا به جا کنید.و کار تمام است.

---

---

نکات ایمنی و نگهداری کلید بالابر ساختمانی

برای استفاده ایمن و اصولی از کلید بالابر ساختمانی، رعایت چند نکته‌ی مهم الزامی است:

قطع برق هنگام تعمیر یا نصب

قبل از هرگونه اقدام روی سیستم کلید یا موتور بالابر، حتما برق اصلی را قطع کنید تا از خطر برق‌گرفتگی جلوگیری شود.

استفاده از تجهیزات حفاظتی

هنگام نصب یا سرویس کلید بالابر پویا حتما از دستکش عایق برق، کفش ایمنی و در صورت لزوم از عینک محافظ استفاده کنید.

بررسی دوره‌ای اتصالات و سیم‌کشی

به‌صورت ماهانه، سیم‌ها و محل اتصالات را از نظر پوسیدگی، پارگی یا شل شدن بررسی و در صورت نیاز، تعمیر یا تعویض کنید. پارگی یا

شل بودن سیم‌بندی می‌تونه تاثیرات جدی و حتی خطرناکی روی عملکرد کلید بالابر داشته باشد. برای نمونه :

اتصال ناقص و جرقه‌زنی
وقتی سیم به‌درستی به کلید متصل نباشه (مثلاً شل باشه)، در زمان عبور جریان برق ممکنه اتصال به‌طور لحظه‌ای قطع و وصل بشه. این وضعیت باعث جرقه‌زنی و در درازمدت سوختن تیغه‌های داخلی کلید می‌شه.

بالا رفتن دمای کلید
شل بودن سیم‌ها باعث ایجاد مقاومت الکتریکی در نقطه اتصال می‌شه. این مقاومت باعث داغ شدن محل اتصال و حتی کلید می‌گرده. در مواردی این گرما ممکنه منجر به ذوب شدن پلاستیک اطراف، سوختن برد یا حتی آتش‌سوزی بشه.

عملکرد ناپایدار بالابر
اگر سیم‌ها دچار قطعی یا شل شدن باشن، ممکنه بالابر به‌صورت نامنظم عمل کنه؛ مثلاً یک‌دفعه‌ای متوقف بشه یا اصلاً روشن نشه. این موضوع در حین حمل مصالح ساختمانی می‌تونه بسیار خطرناک باشه.

افزایش استهلاک کلید و موتور
اتصال ناقص، ولتاژ ناپایدار یا لحظه‌ای رو وارد سیستم می‌کنه. این موضوع هم به کلید آسیب می‌زنه، هم باعث استهلاک زودهنگام موتور می‌شه.
عایق‌بندی در برابر رطوبت

توجه داشته باشید که اکثر کلیدهای بالابر تک‌فاز، ضدآب نیستند. در صورت نفوذ آب یا رطوبت، احتمال سوختن برد یا ایجاد اتصالی وجود دارد. استفاده از جعبه‌ی عایق مناسب یا نصب کلید در فضای سرپوشیده، توصیه می‌شود.

انواع کلید بالابر

کلیدهای بالابر ساختمانی با توجه به نوع الکتروموتور و برق مصرفی به دو دسته اصلی تک‌فاز و سه‌فاز تقسیم می‌شوند. انتخاب هر کدام باید متناسب با مشخصات موتور و مدار الکتریکی بالابر انجام شود.

• کلید بالابر تک‌فاز: برای کنترل بالابرهایی استفاده می‌شود که الکتروموتور آن‌ها با برق تک‌فاز کار می‌کند. این نوع بالابرها معمولاً از برق ۲۲۰ ولت استفاده می‌کنند و کلید با تغییر اتصالات سیم‌پیچ‌های موتور، امکان حرکت در دو جهت بالا و پایین را فراهم می‌کند. بالابرهای ساختمانی سبک و مدل‌هایی که در محل نصب به برق تک‌فاز دسترسی دارند، بیشتر از این نوع کلید استفاده می‌کنند.
• کلید بالابر سه‌فاز: برای کنترل الکتروموتورهای سه‌فاز به کار می‌رود. این سیستم‌ها معمولاً از شبکه سه‌فاز با ولتاژ نامی ۳۸۰ ولت بین فازها تغذیه می‌شوند و برای موتورهای با توان بالاتر کاربرد بیشتری دارند. در مدارهای حرفه‌ای‌تر، کلید یا شستی فرمان می‌تواند در کنار تجهیزاتی مانند کنتاکتور و رله اضافه‌بار (بی‌متال) مورد استفاده قرار گیرد تا کنترل و حفاظت موتور به شکل مناسب‌تری انجام شود.
• کلید بالابر اهرمی: این نوع کلید دارای یک اهرم برای کنترل دستی حرکت بالابر است و معمولاً سه وضعیت بالا، توقف و پایین دارد. با تغییر وضعیت اهرم، اتصال‌های داخلی کلید تغییر کرده و جهت حرکت موتور کنترل می‌شود.
• کلید بالابر ریموت‌دار: در این سیستم، فرمان حرکت بالابر از طریق ریموت ارسال می‌شود و اپراتور می‌تواند بدون قرار گرفتن در کنار کلید، فرمان‌های لازم را صادر کند. نوع مدار و تجهیزات موردنیاز این سیستم به طراحی کنترل بالابر بستگی دارد. برای آشنایی با نحوه نصب و راه‌اندازی این سیستم، می‌توانید مقاله نصب ریموت کنترل بالابر ساختمانی به همراه معرفی را نیز مطالعه کنید. همچنین برای بررسی تجهیزات و متعلقات مرتبط با سیستم کنترل بالابر، می‌توانید انواع ریموت-کلید-کابل را نیز بررسی کنید.

بنابراین هنگام انتخاب کلید بالابر، علاوه بر تک‌فاز یا سه‌فاز بودن برق، باید توان و جریان نامی موتور، ظرفیت جریان کلید، نوع مدار کنترل و شرایط محل نصب نیز بررسی شود تا کلید انتخاب‌شده با سیستم بالابر سازگاری داشته باشد.

ساختار داخلی کلید بالابر

برای اینکه سیم‌بندی کلید بالابر ساختمانی را بهتر متوجه شوید، ابتدا باید با ساختار داخلی و ترمینال‌های آن آشنا شوید. با باز کردن قاب کلید، مجموعه‌ای از ترمینال‌های فلزی را مشاهده می‌کنید که سیم‌های برق و سیم‌های خروجی الکتروموتور به آن‌ها متصل می‌شوند. در مدل مورد بررسی این مقاله، کلید دارای ۸ ترمینال است که ارتباط بین آن‌ها با تغییر وضعیت اهرم تغییر می‌کند.

برای جلوگیری از اشتباه هنگام سیم‌کشی، بهتر است ترمینال‌ها را بر اساس محل قرارگیری آن‌ها شماره‌گذاری کنید. اگر اهرم کلید در سمت راست قرار داشته باشد، ترمینال‌ها را می‌توان از راست به چپ از شماره ۱ تا ۸ در نظر گرفت.

نکته مهم این است که همه ترمینال‌ها در هر وضعیت اهرم به یک شکل به هم متصل نیستند. در حالت توقف، بالا و پایین، مسیر عبور جریان بین ترمینال‌ها تغییر می‌کند و همین تغییر اتصال‌ها باعث کنترل وضعیت و جهت حرکت الکتروموتور می‌شود.

در ادامه، ارتباط پایه‌های کلید را در هر یک از وضعیت‌های توقف، حرکت به بالا و حرکت به پایین بررسی می‌کنیم تا نحوه سیم‌بندی کلید بالابر تک‌فاز به‌صورت دقیق مشخص شود. هنگام انتخاب مدل مناسب نیز علاوه بر ساختار و مشخصات فنی، قیمت کلید بالابر پیام را با توجه به کیفیت و مشخصات محصول بررسی کنید.

ترمینال‌های کلید در سه ردیف قرار گرفته‌اند و برای سیم‌بندی می‌توان آن‌ها را به شکل زیر شماره‌گذاری کرد:

• ردیف بالا: ترمینال‌های ۱، ۲ و ۳
• ردیف وسط: ترمینال‌های ۴، ۵ و ۶
• ردیف پایین: ترمینال‌های ۷ و ۸

نکته مهم: این شماره‌گذاری بر اساس حالتی است که اهرم کلید در سمت راست شما قرار داشته باشد. اگر کلید را برعکس قرار دهید و اهرم در سمت چپ قرار بگیرد، موقعیت ترمینال‌ها نسبت به شما تغییر می‌کند. بنابراین قبل از شروع سیم‌کشی، حتماً جهت قرارگیری کلید و شماره ترمینال‌ها را مطابق نقشه بررسی کنید تا اتصال سیم‌ها به پایه اشتباه انجام نشود.